Het Afrikaanderplein in Rotterdam-Zuid was van 1909 tot 1917 het speelterrein van Celeritas, vanaf 1912 Feyenoord geheten. De vereniging verhuisde in de zomer van 1909 van het terrein De Put bij de Hilledijk naar het Afrikaanderplein, waar een ingericht voetbalveld beschikbaar was. Kees van Baaren zou bij de gemeente een huurprijs van slechts ƒ 2,50 per jaar hebben bedongen.
In 1917 verloor Feyenoord het terrein door de voedselschaarste tijdens de Eerste
Wereldoorlog. Het voetbalveld werd omgeploegd en ingericht voor de verbouw van voedsel. De vereniging verhuisde daarop naar de Kromme Zandweg. Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het Afrikaanderplein als moestuin gebruikt. Buurtbewoners verbouwden er aardappelen en groenten en kapten bomen voor brandhout.
Na de oorlog kreeg het plein verschillende functies. In 1948 kwam er een speeltuin en in 1964 verhuisde de Afrikaandermarkt naar het plein en de omliggende straten. Tegenwoordig wordt de markt iedere woensdag en zaterdag gehouden. Daarnaast bevinden zich op en rond het plein sport- en speelvoorzieningen, groen en ontmoetingsruimten.
De bouw van de HBS op het voormalige voetbalterrein
Na het vertrek van Feyenoord naar de Kromme Zandweg in 1917 veranderde het Afrikaanderplein ingrijpend. Het terrein, dat jarenlang als voetbalveld had gediend, werd opnieuw ingericht. Langs de Martinus Steijnstraat, op de plaats waar Feyenoord tussen 1909 en 1917 zijn thuiswedstrijden had gespeeld, verrees uiteindelijk een Hogere Burgerschool (HBS).
De behoefte aan middelbaar onderwijs op Rotterdam-Zuid
Rond 1920 telde Rotterdam-Zuid ongeveer 91.000 inwoners, maar beschikte het stadsdeel nog niet over een instelling voor middelbaar onderwijs. Door de groei van de haven en de arbeiderswijken waren er veel woningen gebouwd, terwijl de ontwikkeling van onderwijsvoorzieningen achterbleef.
De gemeenteraadscommissie voor het openbaar onderwijs wees in haar verslag over 1919 op het ontbreken van middelbaar onderwijs op de Linker Maasoever.
In maart 1920 stelde de Rotterdamse SDAP-wethouder van Onderwijs, Arie de Zeeuw (1881–1967), voor om een middelbare school op Rotterdam-Zuid op te richten. De gemeenteraad stemde op 15 april 1920 zonder hoofdelijke stemming in met het beginselbesluit.
De eerste HBS in 1920
Op 1 september 1920 begon de nieuwe HBS met een driejarige cursus. De school telde aanvankelijk twee klassen en was voorlopig ondergebracht in het bovengedeelte van een nog in aanbouw zijnde muloschool aan de Hillevliet.
De huisvesting was verre van ideaal. Het gebouw lag geïsoleerd en werd omgeven door modder. Toch groeide de school snel. In het daaropvolgende jaar telde zij vier klassen en werden de eerste vaste leraren aangesteld.
Door de woningnood was het moeilijk om geschikte huisvesting voor de docenten te vinden. De schoolleiding maakte daarom afspraken met de directie van Tuindorp Vreewijk, zodat daar woningen voor leraren beschikbaar kwamen.
In 1922 liet de gemeente een houten hulpschool op het Putseplein plaatsen. Op dat plein hadden eerder onder meer de voetbalverenigingen Het Zuiden en DCS gespeeld. Ook deze tijdelijke huisvesting bleek al snel te klein. Een deel van de lessen bleef daarom plaatsvinden aan de Hillevliet en op het Noordereiland.
De school werd bovendien uitgebreid van een driejarige naar een vijfjarige HBS.
Een definitief schoolgebouw aan het Afrikaanderplein
Begin 1924 werden plannen gepresenteerd voor een permanent schoolgebouw aan het Afrikaanderplein. Het gebouw werd ontworpen door de gemeentearchitecten W.G. Witteveen (1891–1979) en A. van der Steur (1893–1953).
De school kwam langs de Martinus Steijnstraat te staan, op het voormalige voetbalterrein van Feyenoord. Daarmee kreeg deze plek, die eerder een belangrijke rol had gespeeld in de ontwikkeling van de Rotterdamse voetbalclub, een nieuwe maatschappelijke bestemming.
Het ontwerp omvatte meer dan alleen leslokalen. Er kwam een aula met plaats voor ongeveer 400 personen, een openbaar badhuis en een botanische tuin van circa 2.500 vierkante meter, met een tuinmanswoning voor het biologieonderwijs.
Op 24 november 1927 opende burgemeester J. Wytema (1871–1928) het nieuwe schoolgebouw. Daarmee kwam een einde aan de jarenlange verspreiding van de HBS over verschillende tijdelijke locaties in Rotterdam-Zuid.
Het leerlingenaantal was inmiddels gegroeid van ongeveer 40 in 1920 tot 410 in 1927.
De band met Feyenoord bleef bestaan
Hoewel het voetbalveld was verdwenen, bleef er via de leerlingen een verbinding bestaan tussen de school en Feyenoord.
Verschillende latere spelers en clubfiguren bezochten de HBS aan het Afrikaanderplein. Onder hen bevonden zich doelman en international Adri van Male (1910–1990), international Gerard Kerkum (1930–2018) en de latere Feyenoord-bestuurder Fred Blankemeijer (1926–2010).
Ook Wim Dubbeld (1924–1999), Jan Kok (1926–1997), Sjaak Groeneweg (1927–1995), Gerrit Hol (1933–1961) en Gidi Jacobs (geboren 1935) worden in de clubgeschiedenis als oud-leerlingen genoemd.
Een andere bekende docent was Max Euwe (1901–1981), die van 1924 tot 1926 aan de school verbonden was als leraar wis- en natuurkunde. Euwe werd later, van 1935 tot 1937, wereldkampioen schaken.
21e eeuw
In 2008 werd de traditionele elftalfoto niet alleen op het trainingsveld voor het Maasgebouw genomen, maar ook op het Afrikaanderplein.
Op het plein is sinds 2010 ook een Cruyff Court gevestigd die de naam van Salomon Kalou draagt. Naast het Cruyff Court werd er ook een Feyenoord-pannakooi geopend, welke de club in een eerder stadium van de Rotterdamse deelgemeente Feijenoord kreeg aangeboden vanwege het honderdjarig jubileum dat Feyenoord in 2008 vierde.
Bij het in 2019 geopende Clubhuis Feyenoord organiseert de club maatschappelijke en sportieve activiteiten voor jongeren. In 2022 werden er voetbaltrainingen gegeven in samenwerking met Panna Knock Out. In december 2024 organiseerde Feyenoord op het plein een 5-tegen-5-toernooi voor kinderen uit de wijk. Daarmee wordt op de plek waar de vereniging ruim een eeuw geleden speelde opnieuw door de Rotterdamse jeugd gevoetbald.
In de zomer van 2026 werden er foto's op het plein genomen voor Feyenoord's nieuwe aanwinst Mika Mármol.
Bronnen
Feyenoord 1908–1921, hoofdstuk 3, pp. 127–129.
De Feyenoorder, juli 1938, 22e jaargang, nr. 7, p. 160.
Historie Betaald Voetbal – Feyenoord, met een elftalfoto uit 1914 op het Afrikaanderplein.
Streekarchief Eiland IJsselmonde – Het Feyenoordstadion De Kuip, over het gebruik als volkstuin in 1917.
Cultuurhistorie: van open plein naar park, historische studie van de Afrikaanderwijk, over de moestuinen tijdens de Tweede Wereldoorlog en de latere inrichting van het plein.
Feyenoord – Feyenoord en Panna Knock Out slaan de handen ineen, 31 maart 2022.
Feyenoord – Terug naar waar het begon: Afrikaanderplein, 11 december 2024.
Salomon Kalou Cruyff Court opening mei 2010